Edebiyatta Plastik Sanat Ne Demek? Kavramın Anlamı, Sınırları ve Edebiyatla İlişkisi
Edebiyatta “Plastik Sanat” Ne Demek?
Bu kavramla ilk karşılaştığımda benim de aklıma doğrudan heykel, mermer, kil ve resim gelmişti. Zaten “plastik” kelimesinin günlük kullanımındaki anlamı düşünülünce insanın zihninde doğal olarak şekillendirilen bir madde canlanıyor. Fakat edebiyat derslerinde veya sanat sınıflandırmalarında “plastik sanatlar” denildiğinde mesele biraz daha farklı bir yere oturuyor. Buradaki “plastik”, bildiğimiz sentetik plastik malzemeden değil, şekil verme, biçimlendirme ve maddeye form kazandırma düşüncesinden geliyor.
Oxford sözlüğü de “plastic arts” kavramını modeller veya biçimler oluşturarak nesneleri katı ve hacimli görünecek biçimde temsil eden sanatlar olarak tanımlıyor; resim, heykel ve seramik bu kapsamda sayılıyor.
Dolayısıyla edebiyat açısından en önemli nokta şu: Plastik sanatlar, edebiyatın kendisi değildir. Geleneksel sanat sınıflandırmasında edebiyat daha çok söz ve dil üzerinden biçimlenen fonetik/işitsel sanatlar içinde değerlendirilirken; resim, heykel ve mimari plastik veya görsel sanatlar arasında yer alır. Millî Eğitim Bakanlığına bağlı eğitim materyallerinde de plastik sanatlar “görsel sanatlar” başlığı altında mimari, resim, heykel ve kabartma gibi dallarla; edebiyat ise fonetik sanatlarla ilişkilendirilir.
Bence burada asıl ilginç olan, bu iki alanın birbirinden tamamen kopuk olmamasıdır.
“Plastik” Kelimesinin Asıl Anlamı Nereden Geliyor?
“Plastik” kelimesinin sanat terminolojisindeki kökeni, şekillendirmek ve biçim vermek anlamındaki Eski Yunanca plastikos sözcüğüne kadar götürülür. Bu nedenle kavramın modern dünyadaki “plastik madde” anlamıyla karıştırılması doğru değildir. Terimin sanat tarihindeki kullanımı sentetik plastiklerin ortaya çıkmasından çok daha eskidir.
Bu ayrım önemli çünkü “plastik sanat” dendiğinde bazen “plastikten yapılan sanat” gibi komik ama yanlış bir sonuç çıkabiliyor.
Aslında kavramın merkezinde biçim vardır.
Bir heykeltıraş taşı yontar, bir seramik sanatçısı kile biçim verir, ressam yüzeyde çizgi, renk ve hacim etkisi oluşturur. Mimarlıkta ise mekân ve yapı belli bir tasarım anlayışıyla biçimlendirilir. Türkiye’deki Millî Eğitim Bakanlığı sanat tarihi materyalinde de plastik sanatların boya, kil ve alçı gibi şekil verilebilen maddelerle oluşturulduğu ve görsel olarak algılandığı belirtilmektedir.
Buradan edebiyata geçerken ise bir mecaz alanı açılır: Yazar da kelimeleri biçimlendirir.
Fakat bu, edebiyatın plastik sanat olduğu anlamına gelmez.
Edebiyat Neden Plastik Sanat Sayılmıyor?
Geleneksel sınıflandırmaya göre edebiyat, temel malzemesi dil ve söz olan bir sanattır. Millî Eğitim Bakanlığı'nın sanat tarihi materyalinde “işitsel (fonetik) sanatlar”, sesler ve sözler aracılığıyla biçim kazanan sanatlar olarak açıklanıyor ve edebiyat bu grupta değerlendiriliyor.
Burada küçük fakat önemli bir ayrıntı var: Edebiyatın “işitsel” sanat olarak sınıflandırılması, roman veya şiirin yalnızca yüksek sesle okunduğunda sanat olduğu anlamına gelmez. Bu sınıflandırma, edebiyatın temel ifade aracının dil olduğunu vurgulayan geleneksel bir sanat tasnifidir.
Örneğin bir romanda İstanbul'un tasviri yapıldığında okuyucu fiziksel olarak karşısında bir İstanbul resmi görmez. Yazar, kelimeleri kullanarak okuyucunun zihninde bir görüntü oluşturur:
“Dar sokaklar”, “yağmurdan ıslanmış taşlar”, “solgun akşam ışığı”, “denize vuran sarı lambalar” gibi ifadeler görsel bir dünya yaratabilir.
Burada edebiyat ile plastik sanat arasında bir anlatım benzerliği ortaya çıkar. Fakat araçlar farklıdır.
Ressam renkleri doğrudan kullanır.
Yazar ise renk sözcüğünü kullanır.
Heykeltıraş biçimi maddede oluşturur.
Yazar biçimi zihinde oluşturur.
İşte “edebiyatta plastik sanat” ifadesi tartışılırken bu ayrımı kaçırmamak gerektiğini düşünüyorum.
Peki Edebiyatta Plastik Sanatlarla İlişki Nasıl Kuruluyor?
Edebiyatın plastik sanatlarla ilişkisi özellikle tasvir, betimleme, görsel imge, estetik ve sanatlararası etkileşim üzerinden kurulabilir.
Bir romancı bir karakterin yüzünü, kıyafetini, odasını veya yaşadığı şehri ayrıntılı biçimde anlatabilir. Bu anlatım, okuyucunun zihninde görsel bir kompozisyon meydana getirir. Bu yüzden edebî betimlemeler bazen resim sanatına yaklaşan bir etki yaratır.
Örneğin Ahmet Hamdi Tanpınar'ın eserlerinde İstanbul'un yalnızca bir coğrafi mekân değil, estetik ve kültürel bir hafıza alanı olarak ele alınması bu ilişkiyi düşünmek için verimli bir örnektir. Tanpınar'ın plastik sanatlarla yakından ilgilenen bir edebiyatçı olması da ayrıca dikkat çekicidir.
Burada bana göre önemli olan, “yazar resim yapıyor” demek yerine “yazar dil aracılığıyla görsel bir deneyim kuruyor” demektir.
Bu fark, edebiyat eleştirisinde oldukça değerlidir.
Çünkü bir metni sadece “güzel anlatılmış” diyerek değerlendirmek yerine şu soruları sorabiliriz:
Yazar mekânı nasıl kuruyor?
Işık ve renklerden nasıl yararlanıyor?
Karakterlerin bedenlerini nasıl betimliyor?
Bir sahnenin perspektifini okuyucuya nasıl aktarıyor?
Bir mekânın psikolojik anlamını nasıl değiştiriyor?
Bunlar aslında edebiyat ile görsel sanatların kesiştiği noktalardır.
Plastik Sanatlar ile “Plastik Anlatım” Aynı Şey Değil
Bence en fazla karıştırılan noktalardan biri de burası.
“Plastik sanatlar” teknik olarak resim, heykel, mimari, seramik, kabartma gibi görsel ve biçimsel sanatları ifade edebilir. Oxford'un tanımı da resim, heykel ve seramik gibi alanları bu başlık altında topluyor.
Ancak bir edebiyat eleştirmeni “metnin plastik özellikleri” dediğinde farklı bir şey kastedebilir.
Burada metnin biçimsel, görsel ve duyusal niteliği öne çıkar.
Mesela şiirde kelimelerin sayfa üzerindeki dizilişi, boşluk kullanımı, yazı biçimi veya görsel düzeni anlamın bir parçası hâline gelebilir. Özellikle modern ve deneysel şiirde bu durum daha belirgindir.
Dolayısıyla “plastik” sözcüğünü edebiyatta gördüğümüzde hemen “plastik sanatlar” ile eşitlemek yerine bağlama bakmak gerekir.
Edebiyat ve Plastik Sanatlar Birbirini Nasıl Besliyor?
Sanat dallarının birbirinden tamamen bağımsız olduğunu düşünmek bana oldukça yapay geliyor. Tarih boyunca sanatçılar farklı alanlardan etkilenmişlerdir.
Bir ressam edebiyattan esinlenebilir.
Bir romancı resimlerden etkilenebilir.
Bir şair mimari bir yapıdan hareketle şiir yazabilir.
Bir sinemacı hem edebiyattan hem resimden yararlanabilir.
Zaten çağdaş sanat anlayışında sınırlar giderek daha geçirgen hâle gelmiştir. Plastik sanatlar üzerine yapılan akademik çalışmalarda da biçim, imge ve anlam arasındaki ilişkinin tek yönlü olmadığı; görsel imgenin izleyiciyle karşılaştığında farklı çağrışımlara açık hâle geldiği vurgulanmaktadır.
Edebiyatta “Plastik Sanat” Ne Demek?
Bu kavramla ilk karşılaştığımda benim de aklıma doğrudan heykel, mermer, kil ve resim gelmişti. Zaten “plastik” kelimesinin günlük kullanımındaki anlamı düşünülünce insanın zihninde doğal olarak şekillendirilen bir madde canlanıyor. Fakat edebiyat derslerinde veya sanat sınıflandırmalarında “plastik sanatlar” denildiğinde mesele biraz daha farklı bir yere oturuyor. Buradaki “plastik”, bildiğimiz sentetik plastik malzemeden değil, şekil verme, biçimlendirme ve maddeye form kazandırma düşüncesinden geliyor.
Oxford sözlüğü de “plastic arts” kavramını modeller veya biçimler oluşturarak nesneleri katı ve hacimli görünecek biçimde temsil eden sanatlar olarak tanımlıyor; resim, heykel ve seramik bu kapsamda sayılıyor.
Dolayısıyla edebiyat açısından en önemli nokta şu: Plastik sanatlar, edebiyatın kendisi değildir. Geleneksel sanat sınıflandırmasında edebiyat daha çok söz ve dil üzerinden biçimlenen fonetik/işitsel sanatlar içinde değerlendirilirken; resim, heykel ve mimari plastik veya görsel sanatlar arasında yer alır. Millî Eğitim Bakanlığına bağlı eğitim materyallerinde de plastik sanatlar “görsel sanatlar” başlığı altında mimari, resim, heykel ve kabartma gibi dallarla; edebiyat ise fonetik sanatlarla ilişkilendirilir.
Bence burada asıl ilginç olan, bu iki alanın birbirinden tamamen kopuk olmamasıdır.
“Plastik” Kelimesinin Asıl Anlamı Nereden Geliyor?
“Plastik” kelimesinin sanat terminolojisindeki kökeni, şekillendirmek ve biçim vermek anlamındaki Eski Yunanca plastikos sözcüğüne kadar götürülür. Bu nedenle kavramın modern dünyadaki “plastik madde” anlamıyla karıştırılması doğru değildir. Terimin sanat tarihindeki kullanımı sentetik plastiklerin ortaya çıkmasından çok daha eskidir.
Bu ayrım önemli çünkü “plastik sanat” dendiğinde bazen “plastikten yapılan sanat” gibi komik ama yanlış bir sonuç çıkabiliyor.
Aslında kavramın merkezinde biçim vardır.
Bir heykeltıraş taşı yontar, bir seramik sanatçısı kile biçim verir, ressam yüzeyde çizgi, renk ve hacim etkisi oluşturur. Mimarlıkta ise mekân ve yapı belli bir tasarım anlayışıyla biçimlendirilir. Türkiye’deki Millî Eğitim Bakanlığı sanat tarihi materyalinde de plastik sanatların boya, kil ve alçı gibi şekil verilebilen maddelerle oluşturulduğu ve görsel olarak algılandığı belirtilmektedir.
Buradan edebiyata geçerken ise bir mecaz alanı açılır: Yazar da kelimeleri biçimlendirir.
Fakat bu, edebiyatın plastik sanat olduğu anlamına gelmez.
Edebiyat Neden Plastik Sanat Sayılmıyor?
Geleneksel sınıflandırmaya göre edebiyat, temel malzemesi dil ve söz olan bir sanattır. Millî Eğitim Bakanlığı'nın sanat tarihi materyalinde “işitsel (fonetik) sanatlar”, sesler ve sözler aracılığıyla biçim kazanan sanatlar olarak açıklanıyor ve edebiyat bu grupta değerlendiriliyor.
Burada küçük fakat önemli bir ayrıntı var: Edebiyatın “işitsel” sanat olarak sınıflandırılması, roman veya şiirin yalnızca yüksek sesle okunduğunda sanat olduğu anlamına gelmez. Bu sınıflandırma, edebiyatın temel ifade aracının dil olduğunu vurgulayan geleneksel bir sanat tasnifidir.
Örneğin bir romanda İstanbul'un tasviri yapıldığında okuyucu fiziksel olarak karşısında bir İstanbul resmi görmez. Yazar, kelimeleri kullanarak okuyucunun zihninde bir görüntü oluşturur:
“Dar sokaklar”, “yağmurdan ıslanmış taşlar”, “solgun akşam ışığı”, “denize vuran sarı lambalar” gibi ifadeler görsel bir dünya yaratabilir.
Burada edebiyat ile plastik sanat arasında bir anlatım benzerliği ortaya çıkar. Fakat araçlar farklıdır.
Ressam renkleri doğrudan kullanır.
Yazar ise renk sözcüğünü kullanır.
Heykeltıraş biçimi maddede oluşturur.
Yazar biçimi zihinde oluşturur.
İşte “edebiyatta plastik sanat” ifadesi tartışılırken bu ayrımı kaçırmamak gerektiğini düşünüyorum.
Peki Edebiyatta Plastik Sanatlarla İlişki Nasıl Kuruluyor?
Edebiyatın plastik sanatlarla ilişkisi özellikle tasvir, betimleme, görsel imge, estetik ve sanatlararası etkileşim üzerinden kurulabilir.
Bir romancı bir karakterin yüzünü, kıyafetini, odasını veya yaşadığı şehri ayrıntılı biçimde anlatabilir. Bu anlatım, okuyucunun zihninde görsel bir kompozisyon meydana getirir. Bu yüzden edebî betimlemeler bazen resim sanatına yaklaşan bir etki yaratır.
Örneğin Ahmet Hamdi Tanpınar'ın eserlerinde İstanbul'un yalnızca bir coğrafi mekân değil, estetik ve kültürel bir hafıza alanı olarak ele alınması bu ilişkiyi düşünmek için verimli bir örnektir. Tanpınar'ın plastik sanatlarla yakından ilgilenen bir edebiyatçı olması da ayrıca dikkat çekicidir.
Burada bana göre önemli olan, “yazar resim yapıyor” demek yerine “yazar dil aracılığıyla görsel bir deneyim kuruyor” demektir.
Bu fark, edebiyat eleştirisinde oldukça değerlidir.
Çünkü bir metni sadece “güzel anlatılmış” diyerek değerlendirmek yerine şu soruları sorabiliriz:
Yazar mekânı nasıl kuruyor?
Işık ve renklerden nasıl yararlanıyor?
Karakterlerin bedenlerini nasıl betimliyor?
Bir sahnenin perspektifini okuyucuya nasıl aktarıyor?
Bir mekânın psikolojik anlamını nasıl değiştiriyor?
Bunlar aslında edebiyat ile görsel sanatların kesiştiği noktalardır.
Plastik Sanatlar ile “Plastik Anlatım” Aynı Şey Değil
Bence en fazla karıştırılan noktalardan biri de burası.
“Plastik sanatlar” teknik olarak resim, heykel, mimari, seramik, kabartma gibi görsel ve biçimsel sanatları ifade edebilir. Oxford'un tanımı da resim, heykel ve seramik gibi alanları bu başlık altında topluyor.
Ancak bir edebiyat eleştirmeni “metnin plastik özellikleri” dediğinde farklı bir şey kastedebilir.
Burada metnin biçimsel, görsel ve duyusal niteliği öne çıkar.
Mesela şiirde kelimelerin sayfa üzerindeki dizilişi, boşluk kullanımı, yazı biçimi veya görsel düzeni anlamın bir parçası hâline gelebilir. Özellikle modern ve deneysel şiirde bu durum daha belirgindir.
Dolayısıyla “plastik” sözcüğünü edebiyatta gördüğümüzde hemen “plastik sanatlar” ile eşitlemek yerine bağlama bakmak gerekir.
Edebiyat ve Plastik Sanatlar Birbirini Nasıl Besliyor?
Sanat dallarının birbirinden tamamen bağımsız olduğunu düşünmek bana oldukça yapay geliyor. Tarih boyunca sanatçılar farklı alanlardan etkilenmişlerdir.
Bir ressam edebiyattan esinlenebilir.
Bir romancı resimlerden etkilenebilir.
Bir şair mimari bir yapıdan hareketle şiir yazabilir.
Bir sinemacı hem edebiyattan hem resimden yararlanabilir.
Zaten çağdaş sanat anlayışında sınırlar giderek daha geçirgen hâle gelmiştir. Plastik sanatlar üzerine yapılan akademik çalışmalarda da biçim, imge ve anlam arasındaki ilişkinin tek yönlü olmadığı; görsel imgenin izleyiciyle karşılaştığında farklı çağrışımlara açık hâle geldiği vurgulanmaktadır.