Bu, seçici hatırlama olarak bilinen süreçle ilişkilidir. Ayrıca arkadaşınızla ortak bir gündeminiz, yaklaşan bir etkinliğiniz veya geçmişte benzer zamanlarda iletişim kurma alışkanlığınız varsa tahmininiz bilinçli olarak fark etmediğiniz ipuçlarına dayanabilir.
Örnek 2: Bir ortamda bir şeylerin ters gittiğini hissetmek
Bir toplantıya girdiğinizi ve ortamın gergin olduğunu düşündüğünüzü varsayalım. Kimse tartışmıyor, kimse açıkça rahatsızlığını dile getirmiyor. Buna rağmen bir sorun olduğunu hissediyorsunuz.
Bu deneyim, bazı insanlar tarafından enerji algısı veya psişik duyarlılık şeklinde yorumlanabilir. Başka bir açıklama ise sosyal ipuçlarının hızlı biçimde değerlendirilmesidir. İnsanların ses tonları, konuşma sırası, yüz ifadeleri ve beden hareketleri, ortamın duygusal atmosferi hakkında bilgi verebilir.
Ancak burada da dikkatli olmak gerekir. Kişi kendisini gergin hissettiği için başkalarının davranışlarını daha olumsuz yorumluyor olabilir. Yani sezgi bazen doğru bir gözleme dayanırken bazen de kişinin kendi beklentilerinden etkilenebilir.
Örnek 3: Bir kararın yanlış sonuçlanacağını önceden hissetmek
Yeni bir iş teklifi aldığınızı düşünün. Ücret ve çalışma koşulları oldukça cazip olsa da içinizde açıklayamadığınız bir huzursuzluk var. Birkaç ay sonra iş yerinde ciddi yönetim sorunları yaşandığını öğreniyorsunuz.
Bu olay, ilk bakışta güçlü bir önsezi örneği gibi görünebilir. Fakat karar anında yöneticilerin çelişkili ifadelerini, belirsiz görev tanımını veya çalışanların davranışlarını fark etmiş olabilirsiniz. Bilinçli olarak tek tek değerlendirmediğiniz bu ayrıntılar, genel bir rahatsızlık hissi oluşturmuş olabilir.
Diğer taraftan, iş yerindeki sorunlar karar verdiğiniz sırada henüz mevcut olmayabilir. Böyle bir durumda tahminin neden doğru çıktığını belirlemek için daha fazla bilgi gerekir.
Benim çıkarımım şu: Sezgi, özellikle geçmiş deneyim ve gözlemle birleştiğinde değerli olabilir. Fakat doğru çıkan bir tahminin arkasındaki mekanizmayı bilmediğimizde, açıklama konusunda acele etmemeliyiz.
5. Psişik Kişilik ile Empati Arasındaki İlişki
Psişik kişilik kavramının en sık ilişkilendirildiği özelliklerden biri empatidir. Başkalarının duygularını anlamak, sosyal ilişkilerde önemli bir beceridir. Ancak empati ile telepati aynı şey değildir.
Empati genel olarak başka bir kişinin duygularını anlamayı veya onun duygusal durumuna karşılık vermeyi kapsar. Bu süreçte kişinin kendi duygularını düzenlemesi, karşısındakini dikkatle dinlemesi ve farklı bakış açılarını değerlendirmesi önemlidir.
Örneğin, bir arkadaşınız “İyiyim” dediğinde sözcüklerin ötesine geçip yüz ifadesine, ses tonuna ve davranışlarına dikkat edebilirsiniz. Arkadaşınızın aslında üzgün olduğunu doğru tahmin edebilirsiniz. Bu, sosyal duyarlılığın bir göstergesi olabilir.
Bununla birlikte, empati her zaman doğru sonuç vermez. Kendi kaygılarımızı başkasına yansıtabilir, bir insanın sessizliğini yanlışlıkla öfke olarak yorumlayabilir veya karşımızdaki kişinin ne hissettiğini bildiğimizden gereğinden fazla emin olabiliriz.
Psikolog Edward Deci ve Richard Ryan'ın öz belirleme kuramı, insan motivasyonunda özerklik, yeterlilik ve ilişkili olma ihtiyaçlarının önemini vurgular. Bu yaklaşım doğrudan psişik yetenekleri açıklamaz; ancak insanların başkalarıyla bağ kurma ve kendilerini anlaşılmış hissetme ihtiyaçlarını anlamak için yararlı bir çerçeve sunar.
Bir insanın çevresindeki duygusal değişimleri hızlı fark etmesi, kendisini olağan dışı derecede duyarlı hissetmesine neden olabilir. Fakat duygusal hassasiyetin derecesi ile doğaüstü algı iddiası birbirinden ayrı değerlendirilmelidir.
Burada önemli bir soru ortaya çıkıyor: Birinin duygularını doğru tahmin etmek mi daha değerli, yoksa yanıldığımızı fark ettiğimizde onu gerçekten dinleyebilmek mi? Bana kalırsa sağlıklı ilişkiler açısından ikincisi en az birincisi kadar önemlidir.
6. Erkeklerin ve Kadınların Bakış Açıları: Kalıplara Düşmeden
Psişik kişilik ve sezgi tartışmalarında zaman zaman kadınların daha sezgisel, erkeklerin ise daha mantıklı olduğu ileri sürülür. Bu, oldukça yaygın bir genellemedir; ancak bireyler arasındaki farklılıkları açıklamakta yetersiz kalır.
Kadınların duygusal ipuçlarına, ilişkilere ve sosyal etkilerine daha fazla önem verdiğini söyleyen yaklaşımlar bulunabilir. Erkeklerin ise kararların sonuçlarına, somut kanıtlara ve pratik uygulamalara daha çok odaklandığı ileri sürülebilir. Fakat bunları bütün kadınlar ve bütün erkekler için geçerli psikolojik kurallar olarak sunmak doğru değildir.
Örneğin, aile içindeki iletişim sorunlarını erken fark eden bir erkek, yüksek sosyal duyarlılık gösterebilir. Bir işletmede karar vermeden önce verileri inceleyen bir kadın ise son derece analitik ve sonuç odaklı davranabilir. Her iki örnek de cinsiyetin tek başına sezgisel beceriyi veya karar verme biçimini belirlemediğini gösterir.
Psikolog Janet Shibley Hyde'ın 2005 yılında American Psychologist dergisinde yayımlanan “The Gender Similarities Hypothesis” başlıklı makalesi, kadınlarla erkeklerin psikolojik özellikleri arasındaki benzerlikleri vurgulayan önemli bir çalışmadır. Hyde, çok sayıda psikolojik değişkeni inceleyen meta-analitik bulgular üzerinden, kadın ve erkeklerin birçok alanda birbirine benzediğini savunmuştur.
Bu yaklaşım, hiçbir cinsiyet farkının bulunmadığı anlamına gelmez. Bazı alanlarda ortalama farklılıklar görülebilir. Ancak grup ortalamaları, tek tek insanların özelliklerini güvenilir biçimde belirlemez.
Psişik kişilik konusuna uyarladığımızda şu ayrımı yapabiliriz:
- Sosyal ve duygusal odaklı bir yaklaşım, sezginin ilişkilerde nasıl kullanıldığına ve insanların kendilerini nasıl hissettiğine dikkat eder.
- Pratik ve sonuç odaklı bir yaklaşım, tahminlerin ne sıklıkla doğru çıktığını, hangi koşullarda işe yaradığını ve karar kalitesini artırıp artırmadığını sorgular.
Bunlar cinsiyete ait sabit özellikler değil, herkesin kullanabileceği iki farklı değerlendirme biçimidir. En sağlıklı yaklaşım, insan ilişkilerini anlamaya çalışırken duygusal verileri de somut kanıtları da hesaba katmaktır.
7. Barnum Etkisi: Kişilik Tanımları Neden Bize Çok Doğru Gelir?
Psişik kişilik yorumlarını değerlendirirken dikkate alınması gereken önemli psikolojik olgulardan biri Barnum etkisidir. Bu etki, genel ve geniş kapsamlı kişilik tanımlarının insanlara özel olarak hazırlanmış gibi görünmesiyle ilişkilidir.
Örneğin, şu ifadeleri düşünelim:
- İnsanların yanında güçlü görünseniz de zaman zaman yalnız kalmaya ihtiyaç duyuyorsunuz.
- Bazı konularda mantıklı davranırken bazı durumlarda sezgilerinize güveniyorsunuz.
- İnsanların sizi her zaman tam olarak anlamadığını hissediyorsunuz.
- Geleceğinizle ilgili hem umutlu hem de zaman zaman kaygılı olabiliyorsunuz.
Bu ifadelerin pek çok insana uygun gelmesi şaşırtıcı değildir. Çünkü çoğu insan farklı koşullarda farklı duygular yaşar. Bu tür cümleler geniş bir deneyim alanını kapsar ve kişiye özgü bir tespit gibi algılanabilir.
Psikolog Bertram Forer, 1949 yılında yayımlanan “The Fallacy of Personal Validation: A Classroom Demonstration of Gullibility” başlıklı çalışmasında bu olguyu deneysel olarak incelemiştir. Öğrencilerine kişilik değerlendirmesi sunduktan sonra değerlendirmelerin kendilerine ne kadar uyduğunu puanlamalarını istemiştir.
Forer'ın klasik deneyinde 39 öğrenciden alınan ortalama kişisel geçerlilik puanı 4,26/5 olmuştur. Bu değer, yaklaşık yüzde 85,2'lik bir ölçeğe karşılık gelir. Öğrenciler, kendilerine sunulan tanımların oldukça isabetli olduğunu düşünmüşlerdir. Oysa tanımlar kişiye özel değildi; aynı genel metin katılımcılara verilmişti.
Bu deney, insanların kişilik yorumlarına neden kolayca anlam yükleyebildiğini gösteren önemli bir örnektir. Ancak 39 kişilik sınıf çalışması, bütün insanların her koşulda aynı şekilde davranacağını kanıtlamaz.
Psişik kişilik değerlendirmeleri açısından buradan çıkarılacak ders açıktır: Bir tanımın bize uygun gelmesi, onun özel bir bilgi kaynağına dayandığını göstermez. Tanımın ne kadar özgül olduğu, hangi kanıtlara dayandığı ve benzer koşullarda başka insanlara da uyup uymadığı sorgulanmalıdır.
8. Doğrulama Yanlılığı ve Önsezilerin Hatırlanması
Bir başka önemli kavram doğrulama yanlılığıdır. İnsanlar çoğu zaman mevcut inançlarını destekleyen bilgileri daha kolay fark eder ve hatırlar; bu inançlarla çelişen bilgileri ise daha az önemseyebilir.
Diyelim ki bir kişi kendisini psişik yeteneklere sahip olarak görüyor ve gün içinde beş farklı tahminde bulunuyor. Bunlardan biri gerçekleşiyor, dördü gerçekleşmiyor. Kişi yalnızca isabetli tahmini hatırlarsa yeteneğinin güçlü olduğuna inanabilir.
Buradaki sorun, tek bir doğru tahminin değersiz olması değildir. Sorun, başarının bütün denemeler içindeki yerinin göz ardı edilmesidir.
Bu nedenle önsezileri değerlendirmek için basit bir kayıt yöntemi kullanılabilir:
1. Tahmini olay gerçekleşmeden önce yazın.
2. Tahminin zaman aralığını ve neyin gerçekleşmesi gerektiğini açıkça belirleyin.
3. Doğru çıkanların yanında yanlış çıkan tahminleri de kaydedin.
4. Belirsiz veya birbiriyle çelişen ifadeler yerine ölçülebilir sonuçlar kullanın.
Örnek 2: Bir ortamda bir şeylerin ters gittiğini hissetmek
Bir toplantıya girdiğinizi ve ortamın gergin olduğunu düşündüğünüzü varsayalım. Kimse tartışmıyor, kimse açıkça rahatsızlığını dile getirmiyor. Buna rağmen bir sorun olduğunu hissediyorsunuz.
Bu deneyim, bazı insanlar tarafından enerji algısı veya psişik duyarlılık şeklinde yorumlanabilir. Başka bir açıklama ise sosyal ipuçlarının hızlı biçimde değerlendirilmesidir. İnsanların ses tonları, konuşma sırası, yüz ifadeleri ve beden hareketleri, ortamın duygusal atmosferi hakkında bilgi verebilir.
Ancak burada da dikkatli olmak gerekir. Kişi kendisini gergin hissettiği için başkalarının davranışlarını daha olumsuz yorumluyor olabilir. Yani sezgi bazen doğru bir gözleme dayanırken bazen de kişinin kendi beklentilerinden etkilenebilir.
Örnek 3: Bir kararın yanlış sonuçlanacağını önceden hissetmek
Yeni bir iş teklifi aldığınızı düşünün. Ücret ve çalışma koşulları oldukça cazip olsa da içinizde açıklayamadığınız bir huzursuzluk var. Birkaç ay sonra iş yerinde ciddi yönetim sorunları yaşandığını öğreniyorsunuz.
Bu olay, ilk bakışta güçlü bir önsezi örneği gibi görünebilir. Fakat karar anında yöneticilerin çelişkili ifadelerini, belirsiz görev tanımını veya çalışanların davranışlarını fark etmiş olabilirsiniz. Bilinçli olarak tek tek değerlendirmediğiniz bu ayrıntılar, genel bir rahatsızlık hissi oluşturmuş olabilir.
Diğer taraftan, iş yerindeki sorunlar karar verdiğiniz sırada henüz mevcut olmayabilir. Böyle bir durumda tahminin neden doğru çıktığını belirlemek için daha fazla bilgi gerekir.
Benim çıkarımım şu: Sezgi, özellikle geçmiş deneyim ve gözlemle birleştiğinde değerli olabilir. Fakat doğru çıkan bir tahminin arkasındaki mekanizmayı bilmediğimizde, açıklama konusunda acele etmemeliyiz.
5. Psişik Kişilik ile Empati Arasındaki İlişki
Psişik kişilik kavramının en sık ilişkilendirildiği özelliklerden biri empatidir. Başkalarının duygularını anlamak, sosyal ilişkilerde önemli bir beceridir. Ancak empati ile telepati aynı şey değildir.
Empati genel olarak başka bir kişinin duygularını anlamayı veya onun duygusal durumuna karşılık vermeyi kapsar. Bu süreçte kişinin kendi duygularını düzenlemesi, karşısındakini dikkatle dinlemesi ve farklı bakış açılarını değerlendirmesi önemlidir.
Örneğin, bir arkadaşınız “İyiyim” dediğinde sözcüklerin ötesine geçip yüz ifadesine, ses tonuna ve davranışlarına dikkat edebilirsiniz. Arkadaşınızın aslında üzgün olduğunu doğru tahmin edebilirsiniz. Bu, sosyal duyarlılığın bir göstergesi olabilir.
Bununla birlikte, empati her zaman doğru sonuç vermez. Kendi kaygılarımızı başkasına yansıtabilir, bir insanın sessizliğini yanlışlıkla öfke olarak yorumlayabilir veya karşımızdaki kişinin ne hissettiğini bildiğimizden gereğinden fazla emin olabiliriz.
Psikolog Edward Deci ve Richard Ryan'ın öz belirleme kuramı, insan motivasyonunda özerklik, yeterlilik ve ilişkili olma ihtiyaçlarının önemini vurgular. Bu yaklaşım doğrudan psişik yetenekleri açıklamaz; ancak insanların başkalarıyla bağ kurma ve kendilerini anlaşılmış hissetme ihtiyaçlarını anlamak için yararlı bir çerçeve sunar.
Bir insanın çevresindeki duygusal değişimleri hızlı fark etmesi, kendisini olağan dışı derecede duyarlı hissetmesine neden olabilir. Fakat duygusal hassasiyetin derecesi ile doğaüstü algı iddiası birbirinden ayrı değerlendirilmelidir.
Burada önemli bir soru ortaya çıkıyor: Birinin duygularını doğru tahmin etmek mi daha değerli, yoksa yanıldığımızı fark ettiğimizde onu gerçekten dinleyebilmek mi? Bana kalırsa sağlıklı ilişkiler açısından ikincisi en az birincisi kadar önemlidir.
6. Erkeklerin ve Kadınların Bakış Açıları: Kalıplara Düşmeden
Psişik kişilik ve sezgi tartışmalarında zaman zaman kadınların daha sezgisel, erkeklerin ise daha mantıklı olduğu ileri sürülür. Bu, oldukça yaygın bir genellemedir; ancak bireyler arasındaki farklılıkları açıklamakta yetersiz kalır.
Kadınların duygusal ipuçlarına, ilişkilere ve sosyal etkilerine daha fazla önem verdiğini söyleyen yaklaşımlar bulunabilir. Erkeklerin ise kararların sonuçlarına, somut kanıtlara ve pratik uygulamalara daha çok odaklandığı ileri sürülebilir. Fakat bunları bütün kadınlar ve bütün erkekler için geçerli psikolojik kurallar olarak sunmak doğru değildir.
Örneğin, aile içindeki iletişim sorunlarını erken fark eden bir erkek, yüksek sosyal duyarlılık gösterebilir. Bir işletmede karar vermeden önce verileri inceleyen bir kadın ise son derece analitik ve sonuç odaklı davranabilir. Her iki örnek de cinsiyetin tek başına sezgisel beceriyi veya karar verme biçimini belirlemediğini gösterir.
Psikolog Janet Shibley Hyde'ın 2005 yılında American Psychologist dergisinde yayımlanan “The Gender Similarities Hypothesis” başlıklı makalesi, kadınlarla erkeklerin psikolojik özellikleri arasındaki benzerlikleri vurgulayan önemli bir çalışmadır. Hyde, çok sayıda psikolojik değişkeni inceleyen meta-analitik bulgular üzerinden, kadın ve erkeklerin birçok alanda birbirine benzediğini savunmuştur.
Bu yaklaşım, hiçbir cinsiyet farkının bulunmadığı anlamına gelmez. Bazı alanlarda ortalama farklılıklar görülebilir. Ancak grup ortalamaları, tek tek insanların özelliklerini güvenilir biçimde belirlemez.
Psişik kişilik konusuna uyarladığımızda şu ayrımı yapabiliriz:
- Sosyal ve duygusal odaklı bir yaklaşım, sezginin ilişkilerde nasıl kullanıldığına ve insanların kendilerini nasıl hissettiğine dikkat eder.
- Pratik ve sonuç odaklı bir yaklaşım, tahminlerin ne sıklıkla doğru çıktığını, hangi koşullarda işe yaradığını ve karar kalitesini artırıp artırmadığını sorgular.
Bunlar cinsiyete ait sabit özellikler değil, herkesin kullanabileceği iki farklı değerlendirme biçimidir. En sağlıklı yaklaşım, insan ilişkilerini anlamaya çalışırken duygusal verileri de somut kanıtları da hesaba katmaktır.
7. Barnum Etkisi: Kişilik Tanımları Neden Bize Çok Doğru Gelir?
Psişik kişilik yorumlarını değerlendirirken dikkate alınması gereken önemli psikolojik olgulardan biri Barnum etkisidir. Bu etki, genel ve geniş kapsamlı kişilik tanımlarının insanlara özel olarak hazırlanmış gibi görünmesiyle ilişkilidir.
Örneğin, şu ifadeleri düşünelim:
- İnsanların yanında güçlü görünseniz de zaman zaman yalnız kalmaya ihtiyaç duyuyorsunuz.
- Bazı konularda mantıklı davranırken bazı durumlarda sezgilerinize güveniyorsunuz.
- İnsanların sizi her zaman tam olarak anlamadığını hissediyorsunuz.
- Geleceğinizle ilgili hem umutlu hem de zaman zaman kaygılı olabiliyorsunuz.
Bu ifadelerin pek çok insana uygun gelmesi şaşırtıcı değildir. Çünkü çoğu insan farklı koşullarda farklı duygular yaşar. Bu tür cümleler geniş bir deneyim alanını kapsar ve kişiye özgü bir tespit gibi algılanabilir.
Psikolog Bertram Forer, 1949 yılında yayımlanan “The Fallacy of Personal Validation: A Classroom Demonstration of Gullibility” başlıklı çalışmasında bu olguyu deneysel olarak incelemiştir. Öğrencilerine kişilik değerlendirmesi sunduktan sonra değerlendirmelerin kendilerine ne kadar uyduğunu puanlamalarını istemiştir.
Forer'ın klasik deneyinde 39 öğrenciden alınan ortalama kişisel geçerlilik puanı 4,26/5 olmuştur. Bu değer, yaklaşık yüzde 85,2'lik bir ölçeğe karşılık gelir. Öğrenciler, kendilerine sunulan tanımların oldukça isabetli olduğunu düşünmüşlerdir. Oysa tanımlar kişiye özel değildi; aynı genel metin katılımcılara verilmişti.
Bu deney, insanların kişilik yorumlarına neden kolayca anlam yükleyebildiğini gösteren önemli bir örnektir. Ancak 39 kişilik sınıf çalışması, bütün insanların her koşulda aynı şekilde davranacağını kanıtlamaz.
Psişik kişilik değerlendirmeleri açısından buradan çıkarılacak ders açıktır: Bir tanımın bize uygun gelmesi, onun özel bir bilgi kaynağına dayandığını göstermez. Tanımın ne kadar özgül olduğu, hangi kanıtlara dayandığı ve benzer koşullarda başka insanlara da uyup uymadığı sorgulanmalıdır.
8. Doğrulama Yanlılığı ve Önsezilerin Hatırlanması
Bir başka önemli kavram doğrulama yanlılığıdır. İnsanlar çoğu zaman mevcut inançlarını destekleyen bilgileri daha kolay fark eder ve hatırlar; bu inançlarla çelişen bilgileri ise daha az önemseyebilir.
Diyelim ki bir kişi kendisini psişik yeteneklere sahip olarak görüyor ve gün içinde beş farklı tahminde bulunuyor. Bunlardan biri gerçekleşiyor, dördü gerçekleşmiyor. Kişi yalnızca isabetli tahmini hatırlarsa yeteneğinin güçlü olduğuna inanabilir.
Buradaki sorun, tek bir doğru tahminin değersiz olması değildir. Sorun, başarının bütün denemeler içindeki yerinin göz ardı edilmesidir.
Bu nedenle önsezileri değerlendirmek için basit bir kayıt yöntemi kullanılabilir:
1. Tahmini olay gerçekleşmeden önce yazın.
2. Tahminin zaman aralığını ve neyin gerçekleşmesi gerektiğini açıkça belirleyin.
3. Doğru çıkanların yanında yanlış çıkan tahminleri de kaydedin.
4. Belirsiz veya birbiriyle çelişen ifadeler yerine ölçülebilir sonuçlar kullanın.