Buradaki önemli ayrıntı, kadınsı görünümün tek başına cinsel yönelimi veya toplumsal cinsiyet kimliğini açıklamamasıdır. Bir kişinin makyaj yapması, elbise giymesi veya zarif bir tarz benimsemesi onun queer olduğunu göstermez. Aynı şekilde queer bir kişinin kimliğini dış görünüşünden anlamak da mümkün değildir.
Türkiye'deki LGBTQ+ bireyler açısından dijital platformlar önemli bir iletişim alanı oluşturabilir. İnsanlar çevrim içi topluluklar sayesinde daha önce karşılaşmadıkları kavramları öğrenebilir, benzer deneyimler yaşayan kişilerle bağlantı kurabilir ve kendilerini ifade etmek için yeni kelimeler bulabilir. Ancak dijital ortamların anonimlik sağlaması her zaman tam güvenlik anlamına gelmez. Kişisel bilgilerin izinsiz paylaşılması, çevrim içi taciz ve ayrımcı söylemler de dikkate alınmalıdır.
Ayrıca İngilizce kimlik terimlerinin Türkçeye aktarılması her zaman kolay değildir. Femme kelimesinin yalnızca “kadınsı” diye çevrilmesi, kavramın queer topluluklar içindeki tarihsel ve kültürel anlamını tam olarak yansıtmayabilir. Öte yandan, İngilizce terimi kullanmak da herkesi aynı kimlik kategorisine yerleştirmemelidir.
Bu nedenle Türkiye bağlamında en sağlıklı yaklaşımın, kavramı ne yabancı bir moda olarak küçümsemek ne de her bireyin kendisini bu terimle tanımlamasını beklemek olduğunu düşünüyorum. Önemli olan, insanların kendi kimliklerini açıklama veya açıklamama hakkına saygı göstermektir.
Farklı Kültürlerde Kadınsılık ve Queer Kimlik
Queer femme kavramı kültürler arasında karşılaştırıldığında, kadınsılığın evrensel ve değişmez bir anlam taşımadığı daha net görülür. Farklı toplumlarda benzer kıyafetler veya davranışlar farklı mesajlar verebilir. Üstelik bir kültürün kendi içinde bile kuşaklar, sınıflar, dinî çevreler ve bölgesel gelenekler arasında önemli ayrımlar bulunabilir.
1. Kuzey Amerika: Kimlik ve topluluk aidiyeti
Kuzey Amerika'daki bazı queer topluluklarında femme kimliği, kadınsılığın heteroseksüel normlara bağlı olmak zorunda olmadığını vurgulamak için kullanılabilir. Tarihsel butch-femme kültürünün izleri, dayanışma ve topluluk aidiyeti bakımından önem taşır. Bununla birlikte, bu tarih bütün queer kadınların deneyimini temsil etmez. Her birey kendi kimliğini farklı şekilde yorumlayabilir.
2. Batı Avrupa: Haklar, görünürlük ve toplumsal farklılıklar
Batı Avrupa'da bazı ülkelerin LGBTQ+ haklarına yönelik hukuki düzenlemeleri, queer bireylerin kamusal alanda görünürlüğünü destekleyen koşullar oluşturmuştur. Ancak ülkeler arasında hukuk, toplumsal kabul ve kurumsal uygulamalar açısından farklar vardır. Ayrıca göçmenlik, etnik kimlik, ekonomik eşitsizlik ve dinî aidiyet gibi etkenler de deneyimleri şekillendirir.
Dolayısıyla Batı Avrupa'yı tek bir kültürel model olarak değerlendirmek yerine, her ülkenin ve topluluğun kendi koşullarını incelemek daha anlamlıdır.
3. Güney Asya: Yerel kimliklerin kendi tarihleri
Güney Asya'daki hijra toplulukları, toplumsal cinsiyet çeşitliliğinin yalnızca çağdaş Batı terminolojisiyle açıklanamayacağını gösteren örneklerden biridir. Hijra kimliği, özellikle Hindistan, Pakistan ve Bangladeş gibi ülkelerde farklı tarihsel, toplumsal ve kültürel anlamlara sahiptir. Ancak hijra ile queer femme aynı şey değildir. Bu kavramları birbirinin karşılığı gibi kullanmak, yerel kimliklerin özgünlüğünü göz ardı eder.
Bu örnek bize önemli bir noktayı hatırlatıyor: Bir toplumda cinsiyet çeşitliliğinin tarihsel olarak var olması, o toplumdaki bütün bireylerin eşit haklara sahip olduğu anlamına gelmez. Kültürel tanınma ile hukuki ve toplumsal eşitlik farklı meselelerdir.
4. Latin Amerika: Toplumsal hareketler ve kesişen kimlikler
Latin Amerika'da LGBTQ+ hareketleri, feminist mücadeleler ve toplumsal cinsiyete dayalı şiddete karşı yürütülen çalışmalar farklı ülkelerde çeşitli biçimlerde gelişmiştir. Queer kimlikler bu hareketlerin bazı bölümlerinde görünürlük kazanırken sınıf, etnik köken, yerli halklara mensubiyet ve ekonomik eşitsizlik gibi unsurlar da tartışmaların parçasıdır.
Buradan çıkarılabilecek sonuç, kimlik deneyimlerinin yalnızca bireysel tercihlerden oluşmadığıdır. Bir insanın kendisini nasıl tanımlayabildiği, içinde bulunduğu toplumsal koşullardan bağımsız değildir.
5. Doğu Asya: Gelenek, modernleşme ve değişen kuşaklar
Japonya, Güney Kore ve diğer Doğu Asya toplumlarında toplumsal cinsiyet beklentileri; aile, iş hayatı, popüler kültür ve kuşak farklılıklarıyla birlikte ele alınabilir. Özellikle kent yaşamı ve dijital kültür, genç kuşakların kimlik ve ifade biçimlerini tartışabilecekleri alanlar yaratabilir. Bununla birlikte, bu ülkelerin birbirinden farklı tarihleri ve toplumsal yapıları bulunduğundan hepsini tek bir kültürel kalıp içinde değerlendirmek doğru değildir.
Bu örneklerin hiçbiri queer femme kimliğinin her toplumda aynı şekilde yaşandığını kanıtlamaz. Aksine, kavramın anlamının yerel tarih, kişisel deneyim ve toplumsal koşullarla birlikte değişebildiğini gösterir.
Erkeklerin Bireysel Başarıya, Kadınların İlişkilere Odaklandığı Düşüncesi Ne Kadar Doğru?
Queer femme konusunu toplumsal cinsiyet açısından incelerken sık karşılaşılan bir başka düşünce de erkeklerin bireysel başarıya, kadınların ise ilişkilere ve toplumsal bağlara daha fazla önem verdiğidir. Bu ayrım, bazı kültürlerde gözlemlenen toplumsal beklentileri anlamak açısından yararlı olabilir; ancak değişmez bir psikolojik gerçek olarak ele alınmamalıdır.
Erkek çocukları birçok toplumda bağımsız olmaya, rekabet etmeye, başarı kazanmaya ve duygularını kontrol etmeye teşvik edilebilir. Kız çocuklarına ise başkalarının ihtiyaçlarını gözetmek, ilişkileri sürdürmek, uyum sağlamak ve bakım sorumluluklarını üstlenmek daha fazla öğretilebilir. Böyle bir yetiştirilme biçimi, yetişkinlikte kişilerin önceliklerini ve davranışlarını etkileyebilir.
Ancak bu durum, erkeklerin ilişkileri önemsemediği veya kadınların bireysel başarıya daha az değer verdiği anlamına gelmez. American Psychological Association tarafından yayımlanan araştırma değerlendirmeleri, cinsiyet farklılıklarının birçok psikolojik alanda küçük olabildiğini ve toplumsal koşullara göre değişebildiğini ortaya koymaktadır. https://www.apa.org+2
Bu ayrımı queer femme kimliği açısından düşündüğümüzde ilginç bir çelişkiyle karşılaşırız. Kadınsı olarak algılanan kişilerden duygusal destek vermeleri, ilişkileri sürdürmeleri ve çevrelerindeki insanları rahatlatmaları beklenebilir. Queer femme kimliğini benimseyen biri de bu beklentilerle karşılaşabilir. Fakat bir kişinin kadınsı görünmesi, başkalarının duygusal ihtiyaçlarını karşılamak zorunda olduğu anlamına gelmez.
Aynı şekilde, erkeklerin bireysel başarıya odaklandığı varsayımı da erkeklerin ilişkisel becerilerini ve bakım emeğini görünmez kılabilir. Erkekler de arkadaşlıklarına, aile bağlarına ve duygusal yakınlığa büyük önem verebilir. Kadınlar da kariyer, bilim, sanat, ekonomik bağımsızlık ve kişisel hedefler konusunda son derece iddialı olabilir.
Bence asıl tartışılması gereken, kadınların ve erkeklerin doğaları gereği farklı olduklarını ileri sürmekten çok, hangi davranışların kimler için ödüllendirildiğini ve hangilerinin cezalandırıldığını anlamaktır. Bir kadın kariyerine öncelik verdiğinde neden bazen bencil olarak değerlendirilirken bir erkek aynı davranış nedeniyle kararlı bulunabiliyor? Bir erkek duygusal ihtiyaçlarını dile getirdiğinde neden kimi çevrelerde güçsüz olarak görülebiliyor?
Bu sorular, queer femme kimliğinin ötesinde, toplumsal cinsiyet rollerinin herkesi nasıl etkilediğini anlamamıza yardımcı olur.
Queer Femme Kimliği, Feminizm ve Kesişimsellik
Queer femme kimliğini yalnızca cinsel yönelim veya dış görünüş üzerinden değerlendirmek, kişinin yaşamını şekillendiren diğer etkenleri gözden kaçırabilir. Kesişimsellik yaklaşımı, insanların birden fazla toplumsal konumun etkisi altında yaşadığını anlamaya yardımcı olur.
Örneğin queer femme olarak kendini tanımlayan iki kişinin deneyimleri; ekonomik durumları, etnik kökenleri, engellilik durumları, yaşları, yaşadıkları yerler ve aile ilişkileri nedeniyle birbirinden önemli ölçüde farklı olabilir. Ekonomik açıdan bağımsız biri kimliğini açıklama konusunda daha fazla seçeneğe sahipken ailesine veya işverenine ekonomik olarak bağımlı biri daha dikkatli davranmak zorunda hissedebilir.
Türkiye'deki LGBTQ+ bireyler açısından dijital platformlar önemli bir iletişim alanı oluşturabilir. İnsanlar çevrim içi topluluklar sayesinde daha önce karşılaşmadıkları kavramları öğrenebilir, benzer deneyimler yaşayan kişilerle bağlantı kurabilir ve kendilerini ifade etmek için yeni kelimeler bulabilir. Ancak dijital ortamların anonimlik sağlaması her zaman tam güvenlik anlamına gelmez. Kişisel bilgilerin izinsiz paylaşılması, çevrim içi taciz ve ayrımcı söylemler de dikkate alınmalıdır.
Ayrıca İngilizce kimlik terimlerinin Türkçeye aktarılması her zaman kolay değildir. Femme kelimesinin yalnızca “kadınsı” diye çevrilmesi, kavramın queer topluluklar içindeki tarihsel ve kültürel anlamını tam olarak yansıtmayabilir. Öte yandan, İngilizce terimi kullanmak da herkesi aynı kimlik kategorisine yerleştirmemelidir.
Bu nedenle Türkiye bağlamında en sağlıklı yaklaşımın, kavramı ne yabancı bir moda olarak küçümsemek ne de her bireyin kendisini bu terimle tanımlamasını beklemek olduğunu düşünüyorum. Önemli olan, insanların kendi kimliklerini açıklama veya açıklamama hakkına saygı göstermektir.
Farklı Kültürlerde Kadınsılık ve Queer Kimlik
Queer femme kavramı kültürler arasında karşılaştırıldığında, kadınsılığın evrensel ve değişmez bir anlam taşımadığı daha net görülür. Farklı toplumlarda benzer kıyafetler veya davranışlar farklı mesajlar verebilir. Üstelik bir kültürün kendi içinde bile kuşaklar, sınıflar, dinî çevreler ve bölgesel gelenekler arasında önemli ayrımlar bulunabilir.
1. Kuzey Amerika: Kimlik ve topluluk aidiyeti
Kuzey Amerika'daki bazı queer topluluklarında femme kimliği, kadınsılığın heteroseksüel normlara bağlı olmak zorunda olmadığını vurgulamak için kullanılabilir. Tarihsel butch-femme kültürünün izleri, dayanışma ve topluluk aidiyeti bakımından önem taşır. Bununla birlikte, bu tarih bütün queer kadınların deneyimini temsil etmez. Her birey kendi kimliğini farklı şekilde yorumlayabilir.
2. Batı Avrupa: Haklar, görünürlük ve toplumsal farklılıklar
Batı Avrupa'da bazı ülkelerin LGBTQ+ haklarına yönelik hukuki düzenlemeleri, queer bireylerin kamusal alanda görünürlüğünü destekleyen koşullar oluşturmuştur. Ancak ülkeler arasında hukuk, toplumsal kabul ve kurumsal uygulamalar açısından farklar vardır. Ayrıca göçmenlik, etnik kimlik, ekonomik eşitsizlik ve dinî aidiyet gibi etkenler de deneyimleri şekillendirir.
Dolayısıyla Batı Avrupa'yı tek bir kültürel model olarak değerlendirmek yerine, her ülkenin ve topluluğun kendi koşullarını incelemek daha anlamlıdır.
3. Güney Asya: Yerel kimliklerin kendi tarihleri
Güney Asya'daki hijra toplulukları, toplumsal cinsiyet çeşitliliğinin yalnızca çağdaş Batı terminolojisiyle açıklanamayacağını gösteren örneklerden biridir. Hijra kimliği, özellikle Hindistan, Pakistan ve Bangladeş gibi ülkelerde farklı tarihsel, toplumsal ve kültürel anlamlara sahiptir. Ancak hijra ile queer femme aynı şey değildir. Bu kavramları birbirinin karşılığı gibi kullanmak, yerel kimliklerin özgünlüğünü göz ardı eder.
Bu örnek bize önemli bir noktayı hatırlatıyor: Bir toplumda cinsiyet çeşitliliğinin tarihsel olarak var olması, o toplumdaki bütün bireylerin eşit haklara sahip olduğu anlamına gelmez. Kültürel tanınma ile hukuki ve toplumsal eşitlik farklı meselelerdir.
4. Latin Amerika: Toplumsal hareketler ve kesişen kimlikler
Latin Amerika'da LGBTQ+ hareketleri, feminist mücadeleler ve toplumsal cinsiyete dayalı şiddete karşı yürütülen çalışmalar farklı ülkelerde çeşitli biçimlerde gelişmiştir. Queer kimlikler bu hareketlerin bazı bölümlerinde görünürlük kazanırken sınıf, etnik köken, yerli halklara mensubiyet ve ekonomik eşitsizlik gibi unsurlar da tartışmaların parçasıdır.
Buradan çıkarılabilecek sonuç, kimlik deneyimlerinin yalnızca bireysel tercihlerden oluşmadığıdır. Bir insanın kendisini nasıl tanımlayabildiği, içinde bulunduğu toplumsal koşullardan bağımsız değildir.
5. Doğu Asya: Gelenek, modernleşme ve değişen kuşaklar
Japonya, Güney Kore ve diğer Doğu Asya toplumlarında toplumsal cinsiyet beklentileri; aile, iş hayatı, popüler kültür ve kuşak farklılıklarıyla birlikte ele alınabilir. Özellikle kent yaşamı ve dijital kültür, genç kuşakların kimlik ve ifade biçimlerini tartışabilecekleri alanlar yaratabilir. Bununla birlikte, bu ülkelerin birbirinden farklı tarihleri ve toplumsal yapıları bulunduğundan hepsini tek bir kültürel kalıp içinde değerlendirmek doğru değildir.
Bu örneklerin hiçbiri queer femme kimliğinin her toplumda aynı şekilde yaşandığını kanıtlamaz. Aksine, kavramın anlamının yerel tarih, kişisel deneyim ve toplumsal koşullarla birlikte değişebildiğini gösterir.
Erkeklerin Bireysel Başarıya, Kadınların İlişkilere Odaklandığı Düşüncesi Ne Kadar Doğru?
Queer femme konusunu toplumsal cinsiyet açısından incelerken sık karşılaşılan bir başka düşünce de erkeklerin bireysel başarıya, kadınların ise ilişkilere ve toplumsal bağlara daha fazla önem verdiğidir. Bu ayrım, bazı kültürlerde gözlemlenen toplumsal beklentileri anlamak açısından yararlı olabilir; ancak değişmez bir psikolojik gerçek olarak ele alınmamalıdır.
Erkek çocukları birçok toplumda bağımsız olmaya, rekabet etmeye, başarı kazanmaya ve duygularını kontrol etmeye teşvik edilebilir. Kız çocuklarına ise başkalarının ihtiyaçlarını gözetmek, ilişkileri sürdürmek, uyum sağlamak ve bakım sorumluluklarını üstlenmek daha fazla öğretilebilir. Böyle bir yetiştirilme biçimi, yetişkinlikte kişilerin önceliklerini ve davranışlarını etkileyebilir.
Ancak bu durum, erkeklerin ilişkileri önemsemediği veya kadınların bireysel başarıya daha az değer verdiği anlamına gelmez. American Psychological Association tarafından yayımlanan araştırma değerlendirmeleri, cinsiyet farklılıklarının birçok psikolojik alanda küçük olabildiğini ve toplumsal koşullara göre değişebildiğini ortaya koymaktadır. https://www.apa.org+2
Bu ayrımı queer femme kimliği açısından düşündüğümüzde ilginç bir çelişkiyle karşılaşırız. Kadınsı olarak algılanan kişilerden duygusal destek vermeleri, ilişkileri sürdürmeleri ve çevrelerindeki insanları rahatlatmaları beklenebilir. Queer femme kimliğini benimseyen biri de bu beklentilerle karşılaşabilir. Fakat bir kişinin kadınsı görünmesi, başkalarının duygusal ihtiyaçlarını karşılamak zorunda olduğu anlamına gelmez.
Aynı şekilde, erkeklerin bireysel başarıya odaklandığı varsayımı da erkeklerin ilişkisel becerilerini ve bakım emeğini görünmez kılabilir. Erkekler de arkadaşlıklarına, aile bağlarına ve duygusal yakınlığa büyük önem verebilir. Kadınlar da kariyer, bilim, sanat, ekonomik bağımsızlık ve kişisel hedefler konusunda son derece iddialı olabilir.
Bence asıl tartışılması gereken, kadınların ve erkeklerin doğaları gereği farklı olduklarını ileri sürmekten çok, hangi davranışların kimler için ödüllendirildiğini ve hangilerinin cezalandırıldığını anlamaktır. Bir kadın kariyerine öncelik verdiğinde neden bazen bencil olarak değerlendirilirken bir erkek aynı davranış nedeniyle kararlı bulunabiliyor? Bir erkek duygusal ihtiyaçlarını dile getirdiğinde neden kimi çevrelerde güçsüz olarak görülebiliyor?
Bu sorular, queer femme kimliğinin ötesinde, toplumsal cinsiyet rollerinin herkesi nasıl etkilediğini anlamamıza yardımcı olur.
Queer Femme Kimliği, Feminizm ve Kesişimsellik
Queer femme kimliğini yalnızca cinsel yönelim veya dış görünüş üzerinden değerlendirmek, kişinin yaşamını şekillendiren diğer etkenleri gözden kaçırabilir. Kesişimsellik yaklaşımı, insanların birden fazla toplumsal konumun etkisi altında yaşadığını anlamaya yardımcı olur.
Örneğin queer femme olarak kendini tanımlayan iki kişinin deneyimleri; ekonomik durumları, etnik kökenleri, engellilik durumları, yaşları, yaşadıkları yerler ve aile ilişkileri nedeniyle birbirinden önemli ölçüde farklı olabilir. Ekonomik açıdan bağımsız biri kimliğini açıklama konusunda daha fazla seçeneğe sahipken ailesine veya işverenine ekonomik olarak bağımlı biri daha dikkatli davranmak zorunda hissedebilir.